Bandery – jak się dzielą, skąd pochodzą, jak wyglądają?

Może się wydawać, że to tylko flagi służące do identyfikacji przynależności jednostek wodnych. W rzeczywistości bandery od wieków pełnią bardzo ważną rolę. Poznajcie historię, rodzaje, wygląd i ceremoniał ich podnoszenia.

Jak powstały bandery?

Bandery jako oficjalne symbole państwowe wykorzystywane na statkach, okrętach i innych jednostkach wodnych narodziły się dopiero w XVIII wieku. Wcześniej stosowano najczęściej flagi odnoszące się do barw dynastii panujących lub herbów miast portowych. Np. w Anglii w XVII wieku wykorzystywano różne wzory i kolory. W ich kantonie, czyli jednym z narożników, pojawiał się zarówno krzyż św. Jerzego – symbol Anglii, jak i Union Jack (współczesna flaga Wielkiej Brytanii), symbolizujący zjednoczone pod wspólnym królewskim berłem Anglię i Szkocję. Z kolei w Polsce stosowano m.in. banderę królewską – z białym orłem na czerwonym płacie.

Dopiero wraz z powstaniem oficjalnych symboli państwowych niezależnych od heraldyki rodu panującego, pojawiły się flagi przeznaczone specjalnie dla jednostek pływających. Za pierwszą oficjalną polską banderę można uznać tę z czasów powstania styczniowego. Była to biało-czerwona flaga z godłem Rządu Narodowego na białym płacie. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę powstały osobne bandery dla floty cywilnej i handlowej oraz Marynarki Wojennej.

Podział bander

Bandery określają nie tylko przynależność państwową jednostek pływających, ale też ich rodzaj. Dlatego wyróżnić można generalnie trzy rodzaje bander: cywilne, państwowe/rządowe i wojskowe. Cywilne statki morskie podnoszą flagę państwową z godłem Rzeczypospolitej Polskiej na białym płacie. Z takiej bandery korzysta także np. Policja na wodach śródlądowych. Podobna, choć wydłużona i z trójkątnym wycięciem (tzw. jaskółczym ogonem), jest bandera wojskowa. Co ciekawe, banderą jednostek pomocniczych Marynarki Wojennej jest prostokątny płat niebieskiej tkaniny, a w jej górnym rogu jest umieszczony wizerunek bandery MW. Na wodach śródlądowych banderą zaś jest po prostu flaga państwowa.

Bandery na świecie

W Wielkiej Brytanii dla floty handlowej funkcjonuje tzw. Czerwona Bandera, a dla Royal Navy tzw. Biała Bandera – obie w kantonie mają Union Jacka.

Warto podkreślić, że wiele byłych kolonii brytyjskich wciąż korzysta z tego wzoru, choć ze zmianami, np. z dodatkiem własnych symboli. Tak jest na przykład w Australii lub Nowej Zelandii, gdzie zarówno flaga państwowa, jak i bandera, wywodzi się z brytyjskich wzorów.

W niektórych krajach bandera to najczęściej flaga państwowa z dodatkiem godła. Poza Polską tak jest m.in. w Niemczech.

Z kolei np. w Stanach Zjednoczonych rolę bandery pełni po prostu flaga państwowa. Wyjątkiem od reguły jest Straż Przybrzeżna USA, która ma własny wzór bandery.

Są też państwa, w których bandera wywodzi się zupełnie innych tradycji niż flaga państwowa. Tak jest w Rosji, gdzie jest to niebieski krzyż św. Andrzeja na białym tle. Taki wzór wprowadził na początku XVIII wieku Piotr Wielki, twórca rosyjskiej marynarki.

Bandery jachtowe

Wraz z rosnąca popularnością jachtingu pojawiły się osobne bandery dla jachtów. Początkowo wywodziły się one z klubowych godeł czy proporczyków, ale później także zostały powiązane z symbolami państwowymi. Np. w Polsce w użyciu jest polska bandera z godłem podstawowym Polskiego Związku Żeglarskiego. Przed wojną prawo do własnej otrzymały też Yacht Klub Polski oraz Oficerski Yacht Klub – obecny Jacht Klub Marynarki Wojennej Kotwica. Co ciekawe, w obecnie obowiązującej ustawie nie ma wzmianki o banderach jachtowych ani klubowych.

Bandera podnoszona na jachtach żeglarzy i klubów zrzeszonych w Polskim Związku Żeglarskim.

W innych krajach prawo do własnych bander mają np. kluby „królewskie”, czyli objęte monarszym patronatem. Tak jest na przykład z Kongelig Dansk Yachtklub z Kopenhagi.

Bandera Kongelig Dansk Yachtklubu.

Brytyjski Yacht Club Squadron pływa z banderą wojenną Royal Navy. Pod osobną banderą dla jachtów mogą za to pływać hiszpańscy żeglarze. Jest to flaga Hiszpanii z dodaną królewską koroną.

Bandera hiszpańskich żeglarzy.

Ceremoniał związany z banderami

Na okrętach, statkach handlowych i jachtach obowiązuje ceremoniał związany z podnoszeniem bandery. Jej pierwsze podniesienie jest jednym z najważniejszych momentów przy wprowadzaniu jednostki do służby. Na co dzień bandera umieszczana jest najczęściej na rufie i uroczyście podnoszona rano o godzinie 8, a opuszczana o zachodzie słońca. Na okrętach i statkach szkolnych podniesieniu bandery towarzyszy często zbiórka, a podczas ceremonii na dzwonie wybijane są szklanki.

Banderą można także salutować innym jednostkom, np. okrętom, statkom ratowniczym i żaglowcom, poprzez opuszczenie jej do połowy wysokości masztu lub flagsztoku, a następnie po opuszczeniu bandery na jednostce salutowanej również do połowy, podniesienie obu bander w jednym czasie. Powojenną tradycją jest salut Pomnikowi Obrońców Westerplatte podczas rejsu Martwą Wisłą w Gdańsku. Podczas postoju w porcie, na znak żałoby nosi się banderę opuszczoną do połowy. Ten sam gest podczas rejsu oznacza jednakże, że na pokładzie znajduje się nieboszczyk.