Słyszeliście, że marynarz Popeye był Polakiem? Historia Franka „Rocky'ego” Fiegla z Chester

Marynarz Popeye to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci popkultury XX wieku: jednooki wilk morski z fajką w kąciku ust, przedramionami jak beczki i puszką szpinaku pod ręką. Od lat powtarzana jest opowieść, że miał on prawdziwy pierwowzór, a był nim człowiek o polskich korzeniach. Sprawdziliśmy, ile w tej historii jest faktów, a ile dopowiedzeń.

Kim był pierwowzór Popeye'a

Za pierwowzór Popeye'a uchodzi Frank „Rocky” Fiegel z Chester, niewielkiego miasta nad Missisipi w stanie Illinois. W tym samym mieście urodził się i dorastał Elzie Crisler Segar, twórca marynarza. Fiegel urodził się w 1868 roku i zmarł 24 marca 1947 roku. Nigdy się nie ożenił, przez lata mieszkał z matką, a potem sam.

Opisy Fiegla, zbierane przez dziennikarzy i historyków z Chester, brzmią jak scenariusz komiksu. Był krępym mężczyzną o wydatnym podbródku, nie rozstawał się z fajką i mówił kącikiem ust. Miał uszkodzone oko. Słynął z siły i skłonności do bójek na pięści, a jednocześnie z życzliwości dla dzieci, którym rozdawał słodycze. Nie miał stałej pracy: dorabiał jako barman i robotnik, a wolny czas spędzał w miejscowych saloonach.

Fiegel nie był żeglarzem ani marynarzem. Cechy, które przeszły do komiksu, to wygląd, temperament i sposób bycia, a nie morski życiorys. Marynarskie przygody dopisał postaci dopiero Segar.

Polskie korzenie Franka Fiegla

Polski wątek tej historii opiera się na danych genealogicznych. Według serwisu MyHeritage, na który powołują się m.in. polskie wydanie National Geographic i portal Culture.pl, rodzice Franka, Bartłomiej i Anna, pochodzili z Czarnkowa w Wielkopolsce. Rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych w drugiej połowie XIX wieku, a jej nazwisko zapisywano pierwotnie jako Figiel. Pisownię Fiegel przyjęto już w Ameryce.

Źródła nie są zgodne co do tego, czy Frank urodził się jeszcze w Wielkopolsce, czy już po przyjeździe rodziny do USA. Część anglojęzycznych opracowań podaje Polskę jako miejsce urodzenia, inne mówią jedynie o polskim pochodzeniu rodziców. Pewne jest polskie pochodzenie rodziny, a nie miejsce urodzenia samego Franka.

Polskie słowo „figiel” oznacza psikus albo żart. Trudno o bardziej pasujące nazwisko dla pierwowzoru bohatera komiksu.

Co jest potwierdzone, a co pozostaje legendą

Najmocniejszym dowodem na związek Fiegla z Popeye'em jest jego nagrobek na cmentarzu katolickim w Chester. Wyryto na nim wizerunek marynarza i napis, że Fiegel był inspiracją dla postaci Popeye'a. To jednak upamiętnienie lokalnej społeczności, a nie deklaracja autora komiksu.

Elzie Crisler Segar zmarł w 1938 roku i nigdy publicznie nie wskazał, na kim wzorował swojego bohatera. Wokół tej sprawy krążą sprzeczne wersje: według jednych Fiegel wiedział, że stał się inspiracją, i dostawał od rysownika czeki, według innych nic o tym nie wiedział. Żadnej z tych wersji nie da się dziś jednoznacznie potwierdzić. Uczciwie trzeba więc mówić, że Fiegel to prawdopodobny, a nie udowodniony pierwowzór Popeye'a.

Jak powstał marynarz Popeye

Popeye zadebiutował 17 stycznia 1929 roku w komiksie prasowym Thimble Theatre, który Segar rysował od 1919 roku. Głównymi bohaterami serii byli wcześniej Olive Oyl i jej brat Castor Oyl. Gdy fabuła wymagała kogoś, kto poprowadzi statek na wyprawę na Dice Island, Segar wprowadził do niej marynarza. Postać miała być epizodem, ale czytelnicy pokochali ją tak bardzo, że szybko przejęła cały komiks.

Z czasem wokół Popeye'a pojawiła się cała galeria postaci: łakomczuch J. Wellington Wimpy w 1931 roku, rywal Bluto w 1932 roku i przybrany syn Swee'Pea w 1933 roku. Segar budował świat pełen absurdalnego humoru, a jego bohater mówił łamaną angielszczyzną, z której najbardziej znane jest zdanie „I yam what I yam”.

Szpinak, kreskówki i Hollywood

Szpinak, dziś nierozerwalnie związany z Popeye'em, w komiksie Segara pojawiał się tylko okazjonalnie. Znakiem firmowym marynarza uczyniło go dopiero studio braci Fleischerów, które od 1933 roku produkowało kreskówki z Popeye'em dla wytwórni Paramount. Puszka szpinaku, po której zjedzeniu bohater zyskuje nadludzką siłę, stała się stałym punktem niemal każdego odcinka.

Po przejęciu studia Fleischerów przez Paramount w 1942 roku kreskówki produkowało dalej Famous Studios, aż do 1957 roku. W 1980 roku Robert Altman nakręcił aktorski musical „Popeye” z Robinem Williamsem w roli tytułowej. Zdjęcia kręcono na Malcie, a zbudowana na potrzeby filmu osada działa do dziś jako atrakcja turystyczna Popeye Village.

1 stycznia 2025 roku pierwszy komiks z Popeye'em przeszedł w Stanach Zjednoczonych do domeny publicznej. Prawa do znaku towarowego postaci zachował jednak syndykat King Features.

Popeye w Polsce: marynarz Kubuś

Popeye był znany w Polsce jeszcze przed II wojną światową, ale pod innym imieniem: jako marynarz Kubuś. Po wojnie polscy widzowie znali go przede wszystkim z amerykańskich filmów animowanych, emitowanych w telewizji pod oryginalnym imieniem.

Postać marynarza z fajką do dziś pojawia się w polskich rozmowach o żeglarstwie i morzu, choć z prawdziwym życiem na pokładzie ma niewiele wspólnego. Podobnie jak galiony zdobiące dzioby dawnych żaglowców, Popeye należy do morskiej wyobraźni bardziej niż do morskiej praktyki.

Chester, czyli miasto Popeye'a

Chester w stanie Illinois zbudowało na legendzie Popeye'a swoją tożsamość. W 1977 roku w Parku Pamięci Elziego C. Segara stanął brązowy pomnik marynarza o wysokości około 1,8 metra. Od 2006 roku miasto co roku dodaje kolejne posągi bohaterów Thimble Theatre, tworząc szlak postaci Popeye Character Trail: są na nim m.in. Wimpy, Olive Oyl ze Swee'Pea i Bluto.

W budynku dawnej opery, w której młody Segar pracował, działa sklep Spinach Can Collectibles z niewielkim muzeum Popeye'a. Zgromadzono w nim ponad 2000 pamiątek związanych z postacią: zabawek, plakatów, komiksów i kostiumów.

Polacy w amerykańskiej opowieści o morzu

Historia Franka Fiegla to jeden z wielu przykładów, jak potomkowie polskich emigrantów zapisali się w amerykańskiej kulturze. Polonia od pokoleń jest obecna także w amerykańskim żeglarstwie, o czym pisaliśmy przy okazji polskich żeglarzy z Nowego Jorku, którzy chcą być ambasadorami kraju.

Jeśli lubicie takie historie z pogranicza faktu i legendy, sięgnijcie też po opowieść o Enrique z Malakki, który mógł wyprzedzić wyprawę Magellana, oraz po przegląd najsłynniejszych statków i okrętów w historii.