Choroba morska na jachcie: skąd się bierze i co naprawdę pomaga (leki, plaster, sposoby załogi)

Kto choć raz wyszedł jachtem za główki portu przy fali z boku, zna ten scenariusz: najpierw ziewanie i senność, potem bladość, zimny pot i mdłości. Choroba morska dopada debiutantów na Zatoce Gdańskiej i doświadczonych kapitanów po długim postoju w porcie. Dobra wiadomość jest taka, że medycyna dość dobrze rozumie jej mechanizm, a na jachcie można zrobić sporo, żeby ją ograniczyć.

Skąd bierze się choroba morska: konflikt błędnika i wzroku

Choroba morska to odmiana choroby lokomocyjnej. Według Centers for Disease Control and Prevention (CDC) jej przyczyną jest konflikt zmysłów: mózg porównuje sygnały z błędnika w uchu wewnętrznym, ze wzroku i z czucia głębokiego z tym, czego się spodziewa. Gdy siedzisz w kabinie jachtu, oczy widzą nieruchome ściany, a błędnik rejestruje kołysanie. Brytyjska służba zdrowia NHS opisuje to prosto: ucho wewnętrzne wysyła do mózgu inne informacje niż oczy.

Objawy są charakterystyczne: nudności i wymioty, zimny pot, bladość, ból głowy i senność. Opracowanie StatPearls, udostępniane przez amerykańską National Library of Medicine, zwraca uwagę na tzw. zespół sopite, czyli głębokie zmęczenie i apatię, które mogą utrzymywać się godzinami, a nawet dniami. To ważne na wachcie: senny członek załogi jest mniej uważny, nawet jeśli nie wymiotuje.

Kto choruje częściej i czy da się z tego wyrosnąć

Podatność na chorobę morską jest bardzo indywidualna. CDC podaje, że największa jest u dzieci w wieku 7 do 12 lat, a potem z wiekiem maleje. Kobiety chorują częściej niż mężczyźni, a ryzyko rośnie u osób z migreną i zaburzeniami błędnika. Od 55 do 70 procent różnic między ludźmi tłumaczą według CDC geny.

Pocieszeniem jest adaptacja. Zarówno CDC, jak i StatPearls nazywają przyzwyczajenie organizmu najskuteczniejszą metodą długofalową, skuteczniejszą od leków. Zwykle wymaga ono od 24 do 72 godzin ciągłego przebywania na kołyszącym się pokładzie. Dlatego pierwsze dwa, trzy dni rejsu bywają najtrudniejsze, a po dłuższym postoju w porcie adaptacja zaczyna się od nowa.

Sprawdzone sposoby na pokładzie, zanim sięgniesz po tabletkę

Większość zaleceń lekarzy pokrywa się z tym, co żeglarze przekazują sobie od pokoleń. Warto je stosować od pierwszej godziny rejsu, a nie dopiero wtedy, gdy mdłości już się pojawią:

• Patrz na horyzont. NHS i CDC zalecają skupienie wzroku na stałym punkcie, najlepiej linii horyzontu. Na jachcie to najczęściej miejsce w kokpicie albo praca za sterem.

• Ogranicz ruchy głowy i siedź możliwie blisko środka jachtu, gdzie kołysanie jest najmniejsze.

• Nie czytaj i nie patrz w telefon. Nawigację na ekranie w kabinie lepiej zostawić komuś, kto dobrze znosi fale.

• Świeże powietrze. Zejście pod pokład do dusznej kabiny zwykle nasila objawy.

• Kontrolowany, spokojny oddech. Według CDC daje około połowy skuteczności leków.

• Lekki posiłek, bez alkoholu. NHS radzi unikać przed podróżą ciężkich, tłustych i ostrych potraw oraz alkoholu.

• Zajęcie. Odwrócenie uwagi, na przykład praca przy żaglach lub sterze, pomaga wielu osobom.

Przed jesiennym wyjściem pamiętaj, że choroba morska szybciej dopada zziębniętego żeglarza. O tym, jak się ubrać, piszemy w poradniku o warstwowym ubiorze na jesienne żeglowanie.

Leki na chorobę morską: skopolamina, cynaryzyna i spółka

Gdy wiesz, że jesteś podatny, lepiej zapobiegać niż leczyć. Leki działają zdecydowanie lepiej, gdy zażyje się je przed wypłynięciem, a nie w trakcie wymiotów.

Skopolamina w plastrze. StatPearls określa ją jako obecnie najskuteczniejszy środek. Plaster nakleja się za uchem kilka godzin przed rejsem: StatPearls podaje co najmniej 4 godziny, CDC od 6 do 8 godzin do pełnego działania. Jeden plaster działa do 72 godzin. CDC ostrzega, żeby nie przecinać plastra, bo zaburza to uwalnianie leku. Skutki uboczne to suchość w ustach, niewyraźne widzenie i nadwrażliwość na światło.

Leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji, takie jak dimenhydrynat, meklizyna, cyklizyna czy prometazyna, zmniejszają pobudzenie błędnika. Ich głównym skutkiem ubocznym jest senność; według CDC najsilniej usypia prometazyna. Popularne leki przeciwalergiczne nowszej generacji, które nie usypiają, na chorobę lokomocyjną według StatPearls nie działają. W Polsce żeglarze często sięgają po cynaryzynę, którą w naszym wcześniejszym tekście o chorobie morskiej polecała lekarka Karolina Turzańska.

CDC radzi, żeby każdy lek wypróbować w domu przed rejsem, bo reakcje są bardzo indywidualne. Wybór leku i dawki, zwłaszcza dla dzieci, kobiet w ciąży i osób przewlekle chorych, trzeba skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

Imbir i opaski akupresurowe: co mówią badania

Imbir i opaski uciskające punkt na nadgarstku to najpopularniejsze domowe sposoby. Dowody są jednak słabe. CDC wprost zaznacza, że nie mają one mocnego potwierdzenia w badaniach, a NHS pisze, że opaski nie działają u wszystkich. StatPearls wskazuje, że akupresura dała korzyść w części badań, ale potrzeba więcej danych. Jeśli komuś pomagają, nie szkodzą, ale nie warto na nich opierać przygotowań do pierwszego morskiego rejsu.

Gdy ktoś choruje na pokładzie: obowiązki kapitana i załogi

Choroba morska to także kwestia bezpieczeństwa. Osoba wymiotująca szybko się odwadnia i słabnie, więc potrzebuje małych porcji wody i czegoś lekkiego do jedzenia. Wymiotować należy po zawietrznej stronie jachtu, zawsze w kamizelce i wpiętym lifelinem, bo wychylony, osłabiony człowiek łatwo wypada za burtę. Kapitan powinien pilnować, żeby chory nie został sam w kokpicie. Więcej o podstawach bezpieczeństwa przypominamy w poradniku o kamizelkach i numerach alarmowych na wodzie.