Kabestan: co to jest i jak działa. Słownik pojęć żeglarskich

Kabestan to urządzenie pokładowe z pionowo osadzonym bębnem, które ułatwia wybieranie i luzowanie lin oraz łańcuchów pracujących pod dużym obciążeniem. Linę owija się kilkoma zwojami wokół bębna, a tarcie między zwojami i bębnem nie pozwala jej się samoczynnie rozwinąć. Tak opisuje to hasło Kabestan w polskiej Wikipedii, które wymienia trzy podstawowe odmiany urządzenia: kabestan kotwiczny, szotowy i fałowy.

Budowa kabestanu: pionowa oś, bęben i napęd

Sercem kabestanu jest bęben obracający się wokół pionowej osi. Na dawnych żaglowcach załoga obracała go, napierając na drewniane drągi zwane handszpakami, wtykane w górną część bębna. Od XIX wieku stosowano napęd parowy, później elektryczny. Na współczesnych jachtach bęben obraca się korbą wkładaną od góry albo silnikiem elektrycznym, a wewnątrz pracuje przekładnia, często kilkubiegowa.

Popularną odmianą jest kabestan samoknagujący (ang. self tailing). Na jego górze znajduje się szczęka, która sama zaciska linę, więc jedna osoba może kręcić korbą i nie musi trzymać wolnego końca.

Kabestan, winda i winda kotwiczna: jak je odróżnić

Kryterium jest położenie osi. Kabestan ma oś pionową, a winda (wciągarka) oś poziomą. Urządzenie do podnoszenia kotwicy z poziomą osią i kołem łańcuchowym to winda kotwiczna; to samo zadanie przy pionowej osi bębna spełnia kabestan kotwiczny.

Na jachtach urządzenia do obsługi szotów i fałów nazywa się potocznie windami szotowymi i fałowymi. Konstrukcyjnie, z pionowym bębnem, są to jednak kabestany szotowe i fałowe. W rozmowie na pokładzie obie nazwy są zrozumiałe, ale w słowniku warto pamiętać o tej różnicy.

Jak pracować na kabestanie szotowym

Linę zakłada się na bęben zgodnie z kierunkiem jego obrotu, zwykle zgodnie z ruchem wskazówek zegara, patrząc z góry. Przy lekkim obciążeniu wystarczą dwa, trzy zwoje; gdy szot pracuje pod dużą siłą, dokłada się kolejne. Wolny koniec trzyma się pod stałym napięciem albo wpina w szczękę samoknagującą, a dopiero potem wkłada się korbę i wybiera linę.

Luzowanie wymaga wyczucia: otwartą dłonią przytrzymuje się zwoje i oddaje linę stopniowo, bez gwałtownego zrzucania jej z bębna. Po skończonej pracy korbę wyjmuje się z gniazda, żeby nie wypadła za burtę i nikogo nie uderzyła.

Najczęstsze błędy przy kabestanie

• owinięcie liny w kierunku przeciwnym do obrotu bębna, przez co kabestan nie trzyma;

• zbyt mało zwojów przy dużym obciążeniu, przez co lina ślizga się po bębnie;

• nałożenie się zwojów, które blokuje linę na bębnie i utrudnia jej poluzowanie;

• palce zbyt blisko bębna przy pracy pod obciążeniem;

• korba zostawiona w gnieździe po manewrze.

Pewne operowanie liną zaczyna się od węzłów: ósemka na końcu szotu chroni przed jego wysunięciem się z bloków, o czym piszemy w poradniku 10 podstawowych węzłów żeglarskich. Przy kabestanie kotwicznym przyda się z kolei wiedza o tym, ile łańcucha wydać i jaką kotwicę wybrać.

Powiązane hasła

• Szot: lina, którą najczęściej wybiera się na kabestanie szotowym.

• Fał: lina do stawiania żagli, wybierana na kabestanie fałowym.

• Rumpel: dźwignia sterowa, kolejne hasło słownika.