Historia

Słyszeliście o… tragicznych losach załogi żaglowca „Essex”?

Atak wieloryba na żaglowiec „Essex”, który miał miejsce 202 lata temu, 20 listopada 1820 roku, rozpoczął jeden z największych dramatów w historii żeglarstwa. Zainspirował też do napisania „Moby …

Zmiazdzenie statku Essex przez wieloryba Steve LewZmiazdzenie statku Essex przez wieloryba Steve Lew CC BY NC SA 2.0
Galeria zdjęć (1) - zobacz wszystkie

Atak wieloryba na żaglowiec „Essex”, który miał miejsce 202 lata temu, 20 listopada 1820 roku, rozpoczął jeden z największych dramatów w historii żeglarstwa. Zainspirował też do napisania „Moby Dicka”. 

Amerykański statek wielorybniczy „Essex” – trzymasztowy żaglowiec o długości niespełna 27 metrów i szerokości 7,3 metra – zwodowany został w 1799 roku i przez dwie dekady użytkowania uznawany był za szczęśliwy statek. 21-osobowa załoga mogła zatem w dobrych nastrojach wyruszać 12 sierpnia 1819 roku w kolejny rejs na łowiska na południowym Pacyfiku.

W styczniu 1820 roku żaglowiec bezpiecznie opłynął przylądek Horn, jednak kolejne miesiące upłynęły na poszukiwaniu wielorybów oraz naprawach jednostki na pacyficznych wyspach. W międzyczasie jeden z członków załogi zdecydował się opuścić pokład. Dopiero 16 listopada załoga natknęła się na odpowiednie łowiska. Cztery dni później, 20 listopada, rozpoczęło się polowanie. Nie przebiegło ono jednak zgodnie z oczekiwaniami…

„…kiedy zauważyłem bardzo dużego kaszalota, o ile mogłem ocenić, o długości około 85 stóp (czyli tyle mniej więcej takiej samej jak statek); wynurzył się z wody około 20 prętów od naszego dziobu i leżał spokojnie, z łbem zwróconym w stronę statku. Parsknął dwa lub trzy razy, po czym zniknął. Po mniej niż dwóch lub trzech sekundach podpłynął ponownie, mniej więcej na długość statku, i skierował się prosto na nas z prędkością około trzech węzłów. Statek płynął wtedy z mniej więcej tą samą prędkością. Jego wygląd i postawa nie wzbudziły w nas początkowo żadnego niepokoju; ale kiedy tak stałem, obserwując jego ruchy i patrząc, jak zbliża się do nas z wielką szybkością zaledwie o długość statku, mimowolnie kazałem chłopcu u steru chwycić go mocno; zamierzając się od niego oderwać i go unikać. Ledwie te słowa wyszły z moich ust, gdy rzucił się na nas z pełną szybkością i uderzył łbem w statek. Uderzenie było tak okropne i potężne, że rzuciło nas na twarz. Statek podniósł się nagle i gwałtownie, jakby uderzył w skałę, i trząsł się przez parę sekund jak osika. (…) Potem kazałem ustawić sygnał dla innych łodzi, które ledwie wysłałem, gdy ponownie odkryłem wieloryba, najwyraźniej w konwulsjach, na powierzchni wody, około stu prętów po zawietrznej. Był pokryty morską pianą, którą stworzyło wokół niego ciągłe i gwałtowne miotanie się w wodzie, i wyraźnie widziałem, jak uderza szczękami o siebie, jakby rozproszony wściekłością i furią. Pozostał w tej sytuacji przez krótki czas, po czym ruszył z wielką szybkością przez dziób statku na nawietrzną. (…) Odwróciłem się i zobaczyłem go około stu prętów bezpośrednio przed nami, schodzącego najwyraźniej z dwukrotnie większą niż zwykle prędkością, i w tym momencie ujrzałem w jego obliczu dziesięciokrotnie większą furię i zemstę. Fale płynęły wokół niego we wszystkich kierunkach, a jego kurs ku nam wyznaczała biała piana szerokości pręta, którą tworzył nieustannym gwałtownym machaniem ogonem; jego głowa była mniej więcej do połowy wysunięta z wody i w ten sposób nadpłynął i ponownie uderzył w statek – pisał w książce „Relacja z najbardziej niezwykłego i niepokojącego zatonięcia statku wielorybniczego „Essex”” pierwszy oficer Owen Chase.

Atak kaszalota miał katastrofalne skutki. Przedziurawiony kadłub zaczął szybko nabierać wody, pomimo użycia pomp. 20 osób załogi zmuszonych było zejść do trzech łodzi wielorybniczych, służących za szalupy ratunkowe. Przez kolejne dwa dni starali się także uratować z wraku zapasy. Ich ilość była jednak niewystarczająca, a od brzegów Ameryki Południowej – gdzie postanowili się skierować – dzieliło ich około 2000 Mm.

Po dwóch tygodniach rozbitkowie nie mieli już ani jedzenia, ani słodkiej wody. 20 grudnia dotarli do niewielkiej koralowej wyspy Henderson, gdzie udało im się zdobyć trochę żywności i znaleźć źródło wody. Trzy osoby postanowiły zostać na wyspie, a siedemnaście po tygodniu ponownie wyszły w morze.

Niestety zapasy na łodziach znów szybko się skończyły, a osłabieni marynarze w połowie stycznia zaczęli umierać. Z początku zmarłym urządzano pogrzeb morski, ale już pod koniec stycznia głodujący rozbitkowie zdecydowali się na kanibalizm. W lutym sytuacja była już tak zła, że załoga losowała, kogo trzeba zabić i zjeść, żeby reszta pozostała przy życiu. 18 lutego pierwsza, a 23 lutego druga łódź została uratowana przez przepływające statki. Załogi trzeciej nigdy nie odnaleziono. Łącznie z dwudziestoosobowej załogi przeżyło osiem osób, w tym trzy, które zdecydowały pozostać się na wyspie Henderson w Polinezji.

Choć katastrofa „Esseksu” nie była jedyną spowodowaną przez atak wieloryba i nie wyróżniała się liczbą ofiar, jak mało która przeniknęła do kultury popularnej. Relacja Owena Chase’a odbiła się szerokim echem, inspirując m.in. Hermana Melville’a do napisania w 1851 roku książki „Moby Dick”. Opowieść o żaglowcu i jego załodze była też wielokrotnie ekranizowana, ostatnio w 2015 roku jako „W samym sercu morza”, w reżyserii Rona Howarda.

← Wróć do portalu

Czytaj również

Więcej artykułów
Czteroosobowa załoga Trynidadu i Tobago wychylona za burtę przechylonego jachtu RS21 13 listopada 202607:30 Żeglarstwo bez wzroku: zaufanie i czucie łódki Sport i regaty Mateusz Praszczak · 2 min czytania Corentin Horeau z uniesionymi rękami w kokpicie jachtu IMOCA MACSF po zwycięstwie w Route du Rhum 2026 12 listopada 202618:06 Route du Rhum 2026: Horeau wygrywa IMOCA z rekordem Sport i regaty Oskar Wojciechowski · 3 min czytania Kapitan Marek Lewenstein z nagrodą Żeglarski Gryf przy mikrofonie podczas Zachodniopomorskiej Gali Żeglarskiej w Szczecinie 12 listopada 202615:49 Żeglarskie Gryfy 2026: zgłoszenia do 6 grudnia Sport i regaty Oskar Wojciechowski · 1 min czytania Samorządowiec przemawia do mikrofonów, za nim czterech przedstawicieli samorządów Powiatu Puckiego 12 listopada 202614:11 Plan ochrony Zatoki Puckiej: uwagi do 13 listopada Turystyka Michał Łaszkiewicz · 2 min czytania Jachty klasy Star na trasie mistrzostw świata 2026 na Biscayne Bay w Miami 12 listopada 202613:15 Kusznierewicz 2. i 3. w wyścigach MŚ Star w Miami Sport i regaty Michał Łaszkiewicz · 3 min czytania Martinique Suchocka, reprezentantka Polski w Dakarze 12 listopada 202613:05 Martinique Suchocka 8. przed finałem w Dakarze Sport i regaty Mateusz Praszczak · 3 min czytania Żeglarz stoi przy maszcie i ciągnie fał, podnosząc grot na jachcie z czarnym kadłubem u skalistego wybrzeża 12 listopada 202612:00 Fał: co to jest i jak się nim stawia żagiel Baza wiedzy Oskar Wojciechowski · 2 min czytania Biała łódź motorowa Askeladden C76 Cruiser z silnikiem zaburtowym płynie ślizgiem po fiordzie 11 listopada 202609:00 Parker Poland przejmuje markę Askeladden Biznes Michał Łaszkiewicz · 3 min czytania Gala nagród Rejs Roku 2025, kategoria wyprawy i rejsy morskie 10 listopada 202616:37 Rejs Roku 2026: zgłoszenia do 10 grudnia Rejsy Oskar Wojciechowski · 2 min czytania Ślubowanie Olimpijskiej Młodzieżowej Reprezentacji Polski Dakar 2026 10 listopada 202616:05 Martinique Suchocka w Dakarze: Techno293 na YOG 2026 Sport i regaty Michał Łaszkiewicz · 2 min czytania Jacht Gedania z napisem na burcie przy czole lodowca 10 listopada 202615:50 Gedania 50 lat po wyprawie polarnej Boguckiego Historia Oskar Wojciechowski · 5 min czytania Szkolenie regionalne sędziów żeglarskich – zapraszamy do Szczecina 10 listopada 202614:33 Szkolenie sędziów żeglarskich w Szczecinie 14.11 Sport i regaty Michał Łaszkiewicz · 1 min czytania Niebieska flaga z logo World Sailing na tle przystani 10 listopada 202613:24 Kodeks kategoryzacji World Sailing: zmiany Sport i regaty Mateusz Praszczak · 2 min czytania Flota łodzi RS Venture Connect z czarnymi żaglami na wyścigu przed zabudową Portimão 10 listopada 202612:00 Centrum treningowe Portimão dla para żeglarzy Sport i regaty Mateusz Praszczak · 2 min czytania Pierwszy dzień mistrzostw świata klasy Star 2026 w Miami 10 listopada 202611:58 Kusznierewicz 40. w 1. wyścigu MŚ Star w Miami Sport i regaty Mateusz Praszczak · 2 min czytania Dwie uśmiechnięte kobiety w kamizelkach asekuracyjnych na łodzi przy piaszczystym brzegu jeziora 10 listopada 202607:30 JachtFilm 2026 w Kinie Wisła: program i bilety Turystyka Oskar Wojciechowski · 2 min czytania Żaglowy jacht przechylony w nocnym przyboju przy oświetlonym nabrzeżu na Maderze 9 listopada 202614:34 Polski żeglarz uratowany u Madery po orkanie Bruna Rejsy Mateusz Praszczak · 1 min czytania Jachty RC44 na trasie regat 44Cup Calero Marinas 2026 9 listopada 202613:14 44Cup 2026: finał cyklu RC44 w Kartagenie Sport i regaty Michał Łaszkiewicz · 1 min czytania Jachty regatowe podczas mistrzostw świata ORC 2026 w Sorrento we Włoszech 9 listopada 202611:09 ORC 2027: nowy VPP, ORC Light i mistrzostwa Sport i regaty Mateusz Praszczak · 2 min czytania Kamil Manowiecki  – mistrz świata mężczyzn w mistrzostwach świata X-15 w wingfoilu 2026 9 listopada 202610:17 Manowiecki mistrzem świata X-15 na Ibizie Sport i regaty Oskar Wojciechowski · 3 min czytania Trimaran SVR-Lazartigue Toma Laperche’a na mecie Route du Rhum 2026 w Pointe-à-Pitre 9 listopada 202610:05 Route du Rhum 2026: Tom Laperche wygrywa z rekordem Sport i regaty Oskar Wojciechowski · 3 min czytania W Miami rozpoczęły się mistrzostwa świata klasy Star 2026 9 listopada 202607:31 Kusznierewicz na mistrzostwach świata Star w Miami Sport i regaty Oskar Wojciechowski · 1 min czytania Okrągły wyświetlacz Galvanic Voice z zielonymi diodami na konsoli sterowej jachtu, obok kompas i radiotelefon B&G 9 listopada 202607:30 Galvanic Sailing: nowa aplikacja na jacht Biznes Oskar Wojciechowski · 2 min czytania Craig Wood z protezami nóg siedzi na burcie katamaranu Sirius II w marinie 8 listopada 202621:34 Craig Wood: film o samotnym rejsie przez Pacyfik Rejsy Mateusz Praszczak · 2 min czytania