Kapitan, oficer i trymer, czyli z kogo składa się załoga jachtu

Żeby jacht lub żaglowiec mógł sprawnie i bezpiecznie płynąć, potrzebna jest odpowiednia współpraca żeglarzy. Jak najlepiej podzielić obowiązki i co powinna robić załoga jachtu?

Na wstępie warto zauważyć, że w przypadku żeglarstwa większość pełnionych funkcji i wykonywanych obowiązków jest zwyczajowa i obecnie nie ma umocowania prawnego – choć w okresie PRL-u obowiązywały na przykład „Regulamin służby jachtowej”, a później „Regulamin służby morskiej statku sportowego”. Większe jachty i żaglowce w Karcie Bezpieczeństwa mają wymagania dotyczące liczby i kwalifikacji załogi, posiadają także własny regulamin służby.

Najważniejszą osobą na jachcie czy żaglowcu, zarówno w świetle prawa zwyczajowego, jak i m.in. Kodeksu Morskiego, czy ustawy o bezpieczeństwie morskim, jest kapitan. Powoduje to, że odpowiada on za wszystko, co dzieje się z jednostką, a inni członkowie załogi muszą podporządkować się jego zarządzeniom. Przy czym oczywiście osoba sprawująca funkcję kapitana jachtu – zwana niekiedy także skipperem, sternikiem, a na śródlądziu kierownikiem jednostki – nie musi posiadać patentu kapitana. Przy większych jednostkach i dłuższych rejsach to on, wspólnie z armatorem, wyznacza pozostałe funkcje.

Funkcje i obowiązki zależą od wielkości jachtu lub rodzaju rejsu. Podczas rodzinnego pływania po Zatoce Gdańskiej naturalnie nie ma potrzeby wyznaczania oficerów i bosmana, ale przy dłuższych wyprawach i na większych jednostkach, gdzie załoga jachtu jest liczniejsza, to nieodzowne.

Nie ma przy tym jednego, sprawdzonego modelu – np. funkcja kuka czasami wykonywana jest rotacyjnie przez różnych członków załogi, a czasami przypisana stale do jednej osoby. Tak było np. w rejsie „Śmiałego” do Ameryki Południowej w latach 1965-1966, gdzie kukiem był Krzysztof Baranowski, wówczas już dysponujący patentem kapitana jachtowego. Z kolei odpowiadający za utrzymanie dobrego stanu technicznego bosman – częściej jest obecny na większych jednostkach, zwłaszcza na żaglowcach.

Praca załogi podczas Błękitnej Wstęgi Zatoki Gdańskiej.
Fot. Tadeusz Lademann

Funkcje i obowiązki na jachcie rekreacyjnym

Kapitan jednostki w rejsach jachtem rekreacyjnym wyznacza oficerów, którzy pomagają mu i odpowiadają m.in. za wachty. W okresie PRL-u, zgodnie z regulaminami, często rozdzielano pomiędzy członków załogi (najczęściej oficerów i bosmana) trzy podstawowe funkcje: prowadzenie nawigacji, załatwianie spraw gospodarczych i utrzymywanie jachtu we właściwym stanie technicznym. Współcześnie – kiedy żeglarstwo jest szerzej dostępne i coraz większą rolę odgrywa czarter – podziały rzadziej wynikają z regulaminów, które konieczne są głównie na żaglowcach, a częściej z realnej potrzeby.

Funkcje i obowiązki na jachcie komercyjnym

W przypadku jachtów komercyjnych ogólne zasady są podobne, jak w przypadku rekreacyjnych. Z tą różnicą, że jednostki komercyjne posiadają załogę stałą – np. kapitana, starszego oficera, oficera wachtowego, mechanika, kucharza, marynarzy – od której wymaga się odpowiednich uprawnień, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 29 stycznia 2018 r. w sprawie kwalifikacji i przeszkolenia członków załóg jachtów komercyjnych oraz warunków ich uzyskiwania.

Funkcje i obowiązki na żaglowcu

Najważniejsze polskie żaglowce – m.in. „Fryderyk Chopin”, „Zawisza Czarny” i „Pogoria” – posiadają własne regulaminy, które organizują życie i służbę na pokładzie. I tak na przykład na „Fryderyku Chopinie” istnieje podział na załogę stałą (w skład której wchodzą kapitan, oficerowie wachtowi, mechanik, bosman i kucharz), szkieletową – instruktorską (młodzież, która wcześniej pływała i zna żaglowiec), nauczycielską (nauczyciele uczący podczas rejsów Niebieskiej Szkoły) i szkolną (pozostali członkowie załogi, którzy dzielą się na trzy wachty).

Na „Zawiszy Czarnym” stosowany jest podział na załogę stałą (w skład której wchodzą kapitan, starszy oficer, bosman, starszy mechanik, II mechanik – motorzysta i kucharz) oraz dzielącą się na cztery wachty załogę szkolną (żeglarzy, starszych wachty, oficerów wachtowych, ewentualnie instruktora programowego, kapitana stażysty i starszego oficera stażysty).

Z kolei na „Pogorii” podział jest trzyczęściowy – na załogę stałą, kadrę rejsu i załogę szkolną. Załogę stałą tworzą starszy oficer, mechanik, bosman, motorzysta i kucharz, kadrę rejsu stanowią kapitan, zastępca kapitana (kapitan-stażysta), oficerowie wachtowi i starsi wacht, a załoga szkolna to pozostali uczestnicy. Na „Pogorii” podział jest na cztery wachty, a rodzajów służby wachtowej jest pięć – wachta nawigacyjna, wachta kotwiczna, wachta gospodarcza, wachta portowa i wachta bosmańska.

Młoda załoga zwija żagle na „Zawiszy Czarnym”.
Fot. Tadeusz Lademann

Funkcje i obowiązki na jachcie regatowym

O ile na jachtach rekreacyjnych i komercyjnych oraz na żaglowcach podział obowiązków związany jest z organizacją życia załogi podczas długich rejsów i konieczności pełnienia wacht, tak na jednostkach regatowych ma na celu osiągnięcie najlepszego wyniku w wyścigach czy regatach. Tu załoga jachtu dzieli pomiędzy siebie konkretne obowiązki.

Często spotykanymi funkcjami są:

Dziobowy – zajmuje się stawianiem, zwijaniem i zamianą żagli.

Pitman – odpowiedzialny jest m.in. za operacje wykorzystujące liny, więc także stawianie żagli.

Trymer – odpowiada za ustawienia żagli. Może być to więc np. trymer żagli przednich lub trymer grota.

Młynkowy – odpowiada za młynki, służące do wybierania lin.

Nawigator – zajmuje się nawigacją, współpracuje ściśle ze sternikiem.

Sternik – jak sama nazwa wskazuje kieruje jachtem, często jest też jego kapitanem.

Taktyk/logistyk – odpowiedzialny jest za taktykę rozegrania wyścigu.