Takielunek stały: niewidoczny strażnik bezpieczeństwa na jachcie

Większość żeglarzy regularnie dba o żagle, silnik czy elektronikę pokładową. Tymczasem jeden z najważniejszych elementów wpływających na bezpieczeństwo żeglugi pozostaje często poza uwagą właścicieli jachtów. Mowa o takielunku stałym, czyli układzie want, sztagów, achtersztagów oraz ich zakończeń i mocowań, którego zadaniem jest utrzymanie masztu we właściwej pozycji oraz przenoszenie ogromnych sił działających podczas żeglugi.

Większość awarii takielunku nie wydarza się nagle. Poprzedzają je miesiące, a często lata postępującego zużycia materiału. To wniosek, który regularnie potwierdzają inspekcje prowadzone przez specjalistów zajmujących się serwisem masztów i olinowania. Podczas przeglądów wykonywanych na jachtach rekreacyjnych, regatowych i oceanicznych wielokrotnie spotyka się elementy, które z zewnątrz wyglądają na sprawne, a w rzeczywistości są już bliskie awarii.

Takielunek stały jako fundament bezpieczeństwa

Maszt współczesnego jachtu nie jest konstrukcją samonośną. Jego wytrzymałość opiera się na współpracy z takielunkiem stałym. Wanty i sztagi utrzymują maszt w pionie, przejmując obciążenia wywoływane przez wiatr, pracę żagli, przechyły oraz uderzenia fal.

Podczas silniejszego wiatru siły działające na poszczególne elementy mogą osiągać kilka, a nawet kilkanaście ton. Każdy element systemu: lina stalowa, pręt (rod rigging), końcówka, sworzeń, napinacz, okucie masztu czy mocowanie pokładowe, musi pracować prawidłowo. Osłabienie choćby jednego z nich może doprowadzić do efektu domina i utraty całego masztu.

Dlaczego dochodzi do awarii olinowania?

Wbrew powszechnemu przekonaniu maszty rzadko łamią się "same z siebie". Zdecydowana większość awarii jest następstwem wcześniej istniejących uszkodzeń lub wieloletniego zmęczenia materiału.

Najczęstsze przyczyny uszkodzeń to:

• zmęczenie materiału wynikające z wieloletniej eksploatacji,

• korozja stali nierdzewnej rozwijająca się wewnątrz zakończeń lin,

• korozja szczelinowa niewidoczna z zewnątrz,

• pęknięcia drutów lin stalowych,

• mikropęknięcia końcówek zaciskanych lub kutych,

• zużycie sworzni i otworów w okuciach,

• korozja galwaniczna pomiędzy stalą nierdzewną i aluminium,

• uszkodzenia spawów oraz okuć masztowych,

• niewłaściwe napięcie takielunku,

• wcześniejsze przeciążenia podczas sztormów lub kolizji,

• brak okresowych przeglądów.

Z doświadczenia serwisów wynika, że najczęściej wykrywane usterki podczas inspekcji to korozja rozwijająca się wewnątrz zakończeń want, zużyte sworznie, uszkodzone gwinty napinaczy, pęknięcia okuć masztowych oraz nieprawidłowe napięcie takielunku, których najczęściej nie da się zobaczyć gołym okiem. Co istotne, większość tych usterek nie daje żadnych wyraźnych objawów podczas normalnej eksploatacji jachtu.

First Spars

Co może doprowadzić do złamania masztu?

W praktyce serwisowej najczęściej spotyka się kilka scenariuszy.

Pierwszym jest zerwanie wanty lub sztagu. W momencie utraty jednego z punktów podparcia maszt w ciągu kilku sekund zostaje przeciążony i bardzo często dochodzi do jego złamania.

Drugim przypadkiem jest wypięcie wanty wskutek zużycia sworznia, zawleczki lub uszkodzenia okucia. Często wystarczy drobny element o wartości kilkudziesięciu złotych, aby doszło do awarii kosztującej kilkadziesiąt, a nawet kilkaset tysięcy złotych.

Trzeci scenariusz to pęknięcie samego masztu. Najczęściej dochodzi do niego w miejscach koncentracji naprężeń: przy salingach, okuciach, otworach technologicznych lub spawach. W wielu przypadkach wcześniej pojawiają się niewielkie pęknięcia, których właściciel nie zauważa.

Nie można również zapominać o osprzęcie pokładowym. Luźne lub skorodowane chainplate'y, zużyte napinacze, wypracowane sworznie czy uszkodzone mocowania mogą być początkiem całego łańcucha zdarzeń prowadzących do utraty masztu.

Żywotność takielunku stałego

Tak, takielunek ma określoną żywotność.

Większość producentów takielunku oraz towarzystw ubezpieczeniowych zaleca wymianę takielunku stałego nie rzadziej niż co 10 lat w przypadku jachtów użytkowanych rekreacyjnie. W jednostkach intensywnie eksploatowanych, czarterowych lub regatowych okres ten może być znacznie krótszy.

Warto pamiętać, że upływ czasu jest równie ważny jak liczba przepływanych mil. Nawet jacht stojący przez większość roku w marinie podlega ciągłym obciążeniom wywoływanym wiatrem, kołysaniem i zmianami temperatury.

First Spars

Na czym polega profesjonalna inspekcja takielunku?

Prawidłowo wykonana inspekcja obejmuje znacznie więcej niż oględziny want z pokładu. Każda kontrola rozpoczyna się od szczegółowej oceny wizualnej całego układu. Podczas przeglądu sprawdza się między innymi:

• stan wszystkich lin lub prętów takielunku,

• zakończenia zaciskane, kute i gwintowane,

• napinacze oraz ich gwinty,

• sworznie, zawleczki i zabezpieczenia,

• okucia masztowe i pokładowe,

• mocowania chainplate'ów wewnątrz kadłuba,

• stan salingów i ich mocowań,

• prostoliniowość masztu,

• prawidłowość napięcia takielunku,

• oznaki korozji, odkształceń i zmęczenia materiału.

Jeżeli zachodzi taka potrzeba, wykonuje się również badania nieniszczące (NDT), takie jak badania penetracyjne, pozwalające wykryć mikropęknięcia niewidoczne podczas zwykłych oględzin. Coraz częściej wykorzystuje się także endoskopy techniczne umożliwiające ocenę wnętrza profilu masztu bez jego rozbierania.

Takielunek ruchomy również wymaga uwagi

Bezpieczeństwo zależy nie tylko od want i sztagów. Regularnej kontroli wymagają również fały, szoty, liny wykonane z włókien nowej generacji, bloki, knagi, stopery, wózki szynowe, rolery i furlexy, kabestany oraz okucia pokładowe.

Zużyty blok lub uszkodzony stoper może spowodować utratę kontroli nad żaglem w najgorszym możliwym momencie. Z kolei zużyte liny mogą pęknąć pod dużym obciążeniem, stwarzając zagrożenie dla załogi.

Lepiej zapobiegać niż naprawiać

Niezależnie od wielkości jednostki, od niewielkich jachtów turystycznych po jednostki regatowe i oceaniczne, obowiązuje ta sama zasada: awarie najczęściej wynikają nie z jednego przeciążenia, lecz z wielu lat zmęczenia materiału oraz braku systematycznych przeglądów. Koszt okresowej inspekcji oraz planowej wymiany takielunku jest niewspółmiernie niższy od kosztów usuwania skutków awarii.

Złamany maszt to nie tylko zakup nowego profilu. To również nowe okucia, olinowanie, często nowe żagle, naprawa pokładu lub kadłuba, a niekiedy także uszkodzenie silnika, relingów czy wyposażenia pokładowego. W skrajnych przypadkach awaria może zagrozić zdrowiu i życiu załogi.

Dlatego takielunek warto traktować podobnie jak pasy bezpieczeństwa w samochodzie. Na co dzień pozostaje niemal niezauważalny, ale w chwili największego obciążenia decyduje o bezpieczeństwie całej załogi. Regularne przeglądy, wykonywane przez osoby posiadające odpowiednią wiedzę, doświadczenie oraz certyfikaty, pozwalają wykryć większość usterek na długo przed tym, zanim staną się przyczyną poważnej awarii. W żeglarstwie profilaktyka nie jest zbędnym wydatkiem, jest jednym z podstawowych elementów odpowiedzialnej eksploatacji jachtu.

W wielu krajach Europy Zachodniej okresowe kontrole olinowania są standardem i stanowią naturalny element przygotowania jachtu do sezonu. W Polsce świadomość właścicieli jednostek z roku na rok rośnie, jednak nadal zdarzają się jachty, których takielunek ma ponad dwadzieścia lat i nigdy nie był poddany profesjonalnej ocenie. Z doświadczeń zespołu First Spars, zajmującego się serwisem masztów i takielunku, wynika, że regularna inspekcja pozwala wykryć zdecydowaną większość usterek, zanim staną się przyczyną kosztownej awarii lub zagrożenia dla załogi.