Zawisza Czarny: historia harcerskiego żaglowca od Mariusza Zaruskiego do dziś

Pod nazwą Zawisza Czarny pływały dwa żaglowce Związku Harcerstwa Polskiego. Pierwszy, drewniany szkuner kupiony w 1934 roku, był szkołą morską pokolenia wychowanego przez gen. Mariusza Zaruskiego. Drugi, przebudowany z trawlera rybackiego, podniósł banderę w 1961 roku i do dziś zabiera młodzież na Bałtyk i dalej. Ta historia harcerskiego żaglowca to także opowieść o tym, jak polskie harcerstwo uczyło się morza.

Skąd nazwa Zawisza Czarny i dlaczego harcerze kupili „Petreę”

Pierwszy Zawisza Czarny był drewnianym trzymasztowym szkunerem zbudowanym w 1902 roku w Szwecji pod nazwą „Petrea”. W 1934 roku ZHP kupił go ze składek społecznych, a harcerze i studenci własnymi rękami przerobili jednostkę na statek szkolny. Imię wybrano świadomie: Zawisza Czarny z Garbowa, średniowieczny rycerz, uchodził za wzór cnót rycerskich, a harcerstwo chciało, by załogi utożsamiały się z tym etosem.

W tym samym 1934 roku w Gdyni powstał Harcerski Ośrodek Morski, z którego tradycji wywodzi się dzisiejsze Centrum Wychowania Morskiego ZHP. Żaglowiec i ośrodek od początku tworzyły jeden system: szkolenie na lądzie, praktyka na morzu.

Generał Mariusz Zaruski jako komendant pierwszego Zawiszy

Pierwszym kapitanem jednostki był Jan Kuczyński, pod którego kierunkiem przeprowadzono przebudowę. Komendantem żaglowca aż do wybuchu wojny był natomiast gen. Mariusz Zaruski, nazywany jednym z ojców polskiego żeglarstwa. To jego szkoła wychowania przez morze, oparta na dyscyplinie, odpowiedzialności i pracy zespołowej, nadała charakter całemu przedsięwzięciu.

Przed wojną pierwszy Zawisza Czarny odbył 14 rejsów. Były znacznie dłuższe niż dzisiejsze, niektóre trwały miesiąc albo dwa. Szkuner uchodził wtedy za największy skautowy żaglowiec, co budziło podziw nawet w Wielkiej Brytanii, kolebce skautingu. O tym, jak żywa jest pamięć o komendancie, świadczy choćby rejs, podczas którego Zawisza Czarny złożył hołd Mariuszowi Zaruskiemu.

Wojenne losy szkunera i wrak w Zatoce Puckiej

Po wybuchu II wojny światowej jednostkę przejęli Niemcy i do 1943 roku używali jej pod nazwą „Schwarzer Husar”. Potem została porzucona i niszczała. Odnaleziony po wojnie żaglowiec sprowadzono do Gdyni, ale nie nadawał się już do remontu. W 1949 roku odholowano go i zatopiono w Zatoce Puckiej.

Wrak leży na głębokości około 8 metrów. W 2011 roku harcerze zorganizowali pierwszą wyprawę nurkową do szczątków swojego pierwszego żaglowca, a pamięć o nim wraca przy kolejnych rocznicach, gdy harcerze oddają hołd pierwszemu Zawiszy Czarnemu.

Powojenny Zawisza Czarny: z trawlera „Cietrzew” w szkuner

Drugi Zawisza Czarny powstał w 1952 roku w Stoczni Północnej w Gdańsku jako lugrotrawler rybacki typu B 11 o nazwie „Cietrzew”. W latach 1960 i 1961 Gdyńska Stocznia Remontowa oraz Stocznia Marynarki Wojennej przebudowały go na trzymasztowy szkuner. Banderę podniesiono 15 lipca 1961 roku, a pierwszym dowódcą był kmdr Bolesław Romanowski z Marynarki Wojennej.

Najważniejsze dane techniczne jednostki:

Źródła różnią się nieznacznie w podawanych wymiarach, co wynika z kolejnych przebudów i różnych sposobów pomiaru.

Najsłynniejsze rejsy: Tall Ships Races, „Marques” i rejs dookoła świata

Powojenny żaglowiec szybko wyszedł poza Bałtyk. Startował w regatach wielkich żaglowców, między innymi w 1972 i 1974 roku. W 1984 roku, podczas regat na Atlantyku, załoga Zawiszy uratowała osiem osób z brytyjskiego żaglowca „Marques”, który zatonął w gwałtownym szkwale. Mimo trudnych warunków statek pozostał w rejonie katastrofy, szukając kolejnych rozbitków, a na Bermudach załogę powitano jak bohaterów.

W latach 1989 i 1990 szkuner opłynął świat: rejs trwał 392 dni, a za rufą zostało 34 170 mil morskich. To jedno z największych osiągnięć polskiego szkolnictwa żeglarskiego, porównywalne z wyprawami, które opisujemy w przeglądzie słynnych polskich żaglowców.

Zawisza Czarny dziś: remont w Darłowie i powrót na morze

Armatorem żaglowca pozostaje Związek Harcerstwa Polskiego, a jednostka jest największym harcerskim żaglowcem na świecie. Ostatnie lata nie były łatwe. We wrześniu 2021 roku wybuchł konflikt między starym a nowym kierownictwem Fundacji Harcerstwa Centrum Wychowania Morskiego ZHP, a statek na długo stanął w porcie. Po remoncie klasowym w Darłowie, zakończonym w marcu 2024 roku, żaglowiec wrócił do rejsów 19 lipca 2024 roku, o czym pisaliśmy, gdy po blisko dwóch latach przerwy Zawisza Czarny znów zaczął pływać.

Jak popłynąć na Zawiszy Czarnym

Rejsy są otwarte zarówno dla członków ZHP, jak i dla młodzieży spoza harcerstwa, a także dla grup, które chcą zorganizować własny rejs. ZHP ogłasza terminy na swojej stronie. W 2025 roku w ofercie znalazł się na przykład październikowy rejs kadrowy dla kandydatów na oficerów wachtowych, z ceną zależną od przynależności organizacyjnej (od 2160 zł dla członków ZHP). Aktualne terminy i zapisy warto sprawdzać bezpośrednio na stronie Zawiszy Czarnego w serwisie ZHP.