Formuły przelicznikowe – Po co są i jak działają? ORC, IRC, KWR

Kiedy w regatach startują łódki różnych typów, rywalizacja często odbywa się z uwzględnieniem formuł przelicznikowych. Co się kryje pod tajemniczymi skrótami ORC, IRC, KWR i jak się w tym wszystkim połapać?

Regaty w żeglarstwie odbywają się nie tylko w obrębie klas, czyli łódek o zbliżonej lub wręcz identycznej specyfikacji technicznej, np. Optimistów, Omeg, Mini 650 czy Volvo Open 70, gdzie zwycięzcą jest pierwsza jednostka na mecie. Kiedy rywalizują różnorodne jachty – mniejsze, większe, lżejsze, cięższe, nowocześniejsze, oldtimery, szybsze lub wolniejsze – trzeba w jakiś sposób uporządkować rywalizację, żeby zwycięzcą była najlepsza załoga, niekoniecznie ta płynąca na najnowocześniejszej i najszybszej łódce. Do tego służą właśnie formuły przelicznikowe, które są „wspólnym mianownikiem” dla wszystkich startujących jednostek. Biorą one pod uwagę m.in. wielkość kadłuba, powierzchnię żagli i liczebność załogi.

Dwa wieki formuł przelicznikowych

Formuły przelicznikowe narodziły się w Wielkiej Brytanii na początku XIX wieku, wraz z powstaniem jachtingu i organizacją pierwszych profesjonalnych regat. Początkowo wykorzystywano przeliczniki służące do wyliczania opłat portowych, np. Thames Measurement. Już pod koniec XIX wieku pojawiły się pierwsze rozwiązania dedykowane regatom jachtów. Np. w 1882 roku Amerykanie opracowali Seawanhaka Rule, według której ścigano się w Pucharze Ameryki, a od 1893 roku żeglarze z Niemiec i Skandynawii wykorzystywali Union Rule. Pierwszym prawdziwie międzynarodowym systemem była International Rule, znana też jako Metre Rule. Opracowali ją w 1906 roku członkowie-założyciele International Yacht Racing Union, czyli obecnej federacji World Sailing. Stosował ją Międzynarodowy Komitet Olimpijski m.in. podczas igrzysk olimpijskich w konkurencji jachtów morskich do 1936 roku, a w niektórych regatach aż do lat 80. Wciąż ma też swoich miłośników, którzy regatami uczcili stulecie jej powstania.

Okres po II wojnie światowej w światowym żeglarstwie przyniósł dominację dwóch formuł przelicznikowych – RORC Rule w Europie i CCA Rule w Ameryce. Na ich podstawie i w celu ujednolicenia zasad żeglarstwa morskiego w latach 60. powstała International Offshore Rule (IOR). Żeglarze stosowali ją przez kolejne trzy dekady i według niej rozgrywano m.in. Morskie Żeglarskie Mistrzostwa Polski w latach 1971-1996. Wraz z rozwojem technicznym jachtów i metod pomiarowych w kolejnych latach pojawiły się kolejne, bardziej naukowe formuły. IOR zastąpił International Measurement System (IMS), a następnie Offshore Racing Congress (ORC) Rule, który stosowany jest do dziś powszechnie m.in. na Bałtyku. Na Wyspach Brytyjskich i we Francji dominuje International Rating Certificate (IRC). Z kolei w Stanach Zjednoczonych Performance Handicap Racing Fleet (PHRF). Do tego dochodzą również mniej popularne formuły, na przykład popularny w Polsce Klubowy Współczynnik Regatowy (KWR).

Formuły przelicznikowe – dlaczego jest ich tak wiele?

Obecność wielu systemów wynika z tego, że są one próbą wyrównania rywalizacji pomiędzy różnymi jachtami w różnych warunkach, ale każdy ma swoje plusy i minusy. Według wielu opinii IMS faworyzował duże i nowoczesne jachty kosztem mniejszych i starszych jednostek. Z kolei IRC i KWR mają znacznie mniej skomplikowane pomiary, przez co są tańsze i znacznie przystępniejsze od dokładniejszego ORC. Ważne są też tradycje i uwarunkowania lokalne – stąd obecność osobnego systemu tylko dla Stanów Zjednoczonych czy szwedzkiego SRS (Swenskt Respitsystem).

Jakie są najpopularniejsze formuły przelicznikowe?

ORC International

Opracowany został na początku tego tysiąclecia przez międzynarodowe stowarzyszenie Offshore Racing Congress, które odpowiadało wcześniej za systemy IMC i IOR. Formuła opiera się o komputerowy program velocity prediction program (VPP), która pozwala na podstawie parametrów łódki (m.in. kształtu kadłuba, wysokości masztu, umiejscowienia bomu) na stworzenie symulacji zachowania łódki na wodzie. Jacht ścigający się w ORC każdego roku musi zostać pomierzony przez mierniczego, na podstawie czego otrzymuje świadectwo. W ORC International od 2009 roku rozgrywane są Morskie Żeglarskie Mistrzostwa Polski. Formuła popularna jest zwłaszcza na Bałtyku.

W 2017 roku w Gdańsku odbyły się Dr Irena Eris ORC European Championship, których organizatorem było miasto Gdańsk i Pomorski Związek Żeglarski. Fot. Tadeusz Lademann

ORC Club

Ponieważ dokładne pomierzenie jachtu nie jest tanie, a trzeba je powtarzać co rok, opracowana została uproszczona formuła ORC Club, w której pomiar może być niepełny, a do wydania świadectwa można wykorzystać dane z innych źródeł – baz danych jachtów czy świadectw stoczniowych. Jest ono również honorowane na wszystkich, oprócz najważniejszych i najbardziej profesjonalnych regat.

IRC

Formuła rozpowszechniona zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, Francji i na Morzu Śródziemnym. Jej szczegóły są tajne, co ma zapobiec projektowaniu jachtów „pod formułę”, czyli tworzenia takich konstrukcji, które najbardziej będą korzystać na wyliczeniach systemu. Za prowadzenie IRC odpowiada brytyjski Royal Ocean Racing Club oraz francuska Union Nationale pour la Course au Large.

PHRF

Performance Handicap Racing Fleet (PHRF) stosowany jest głównie w Ameryce Północnej i zarządzany przez United States Sailing Association. Wykorzystywany zwłaszcza przy regatach większych jachtów. Jest elastyczniejszy od europejskich systemów – obliczenia mogą być zmieniane na podstawie wyników z przeszłości i zgłaszane do komisji sędziowskiej, która ma na nie wpływ.

KWR

Klubowy Współczynnik Regatowy stosowany jest w Polsce i w Obwodzie Kaliningradzkim. Jest to prosty i dzięki temu przystępny system, który od 2009 roku zdobył sporą popularność w naszym kraju.

Regaty o Puchar Korsarza odbywają się w formułach ORC i KWR. Fot. Tadeusz Lademann

WWMW

WWMW, czyli Współczynnik Wyrównawczy Marynarki Wojennej, jest lokalną ciekawostką. Stosowany jest głównie w regatach organizowanych przez Jacht Klub Marynarki Wojennej „Kotwica” i Ośrodek Szkolenia Żeglarskiego Marynarki Wojennej.

Formuły Przelicznikowe – Przyszłość

W latach 60. XX wieku obecność RORC Rule w Europie i CCA Rule w Ameryce doprowadziło do powstania International Offshore Rule. Z kolei tak teraz następuje stopniowe zbliżanie systemów IRC i ORC. Już w 2018 roku na Offshorowych Mistrzostwach Świata w Hadze wykorzystywano obie formuły, na podstawie których ustalano wynik końcowy. Obecnie trwają prace nad rozwojem Universal Measurement System (UMS), który ma ujednolicić pomiary łódek. Jednej, uniwersalnej formuły pomiarowej dla całego świata jeszcze jednak na horyzoncie nie widać.